W skrócie
Cortagen to krótki peptyd z czterech aminokwasów (Ala-Glu-Asp-Pro), opracowany w petersburskim Instytucie Bioregulacji i Gerontologii na wzór peptydów kory mózgowej. Bada się go przede wszystkim pod kątem ochrony komórek nerwowych i regeneracji nerwów. W doświadczeniach na zwierzętach przyspieszał odrastanie uszkodzonego nerwu i powrót sprawności po niedokrwieniu mózgu.
Co to jest
Cortagen (w skrócie AEDP) powstał z analizy składu Cortexinu, czyli leku z peptydów kory mózgowej stosowanego w rosyjskiej neurologii. Badacze wybrali z niego charakterystyczną sekwencję czterech aminokwasów i zsyntetyzowali ją jako osobną cząsteczkę o dokładnie znanej budowie. Cortagen należy do bioregulatorów Khavinsona: krótkich peptydów, z których każdy oddziałuje głównie na jedną tkankę. W jego przypadku jest to kora mózgowa.
Jak działa
Peptydy z tej grupy nie blokują pojedynczego receptora, jak robi to klasyczny lek. Wpływają na to, które geny komórka odczytuje. U myszy pięć dni podawania Cortagenu zmieniło aktywność 110 genów w sercu. W komórkach krwi osób w wieku 75-88 lat peptyd rozluźniał chromatynę, która z wiekiem się zagęszcza i wycisza część genów.
W jakim kierunku się go bada
- Neuroprotekcja
- Regeneracja nerwów po urazach
- Ochrona mózgu przy niedokrwieniu
- Starzenie się komórek i aktywność genów
Dawkowanie
- Dawka
- 1 mg
- Zakres
- 0,5–1 mg
- Częstotliwość
- codziennie
- Cykl
- 1–3 tygodnie
Co pokazały badania
- Badania u ludzi
Autorzy z Instytutu Bioregulacji i Gerontologii opisują, że u pacjentów po urazach nerwów obwodowych Cortagen wyraźnie wspomagał odbudowę struktury i funkcji nerwu. [2]
- Badania na zwierzętach
Po przecięciu i zszyciu nerwu kulszowego u szczurów 10 dni podawania Cortagenu przyspieszyło odrastanie włókien nerwowych o 27%, a przewodzenie impulsów o 40%. [3]
- Badania na zwierzętach
U szczurów z przewlekłym niedokrwieniem mózgu Cortagen przyspieszał powrót prawidłowego zachowania i chronił tkankę mózgową przed stresem oksydacyjnym, podobnie jak Cortexin. [5]
- Badania na zwierzętach
U myszy pięciodniowa seria iniekcji zmieniła aktywność 110 genów w sercu, co autorzy wiążą z obserwowanym wpływem peptydu na układ krążenia. [2]
- Hodowle komórek i tkanek
W hodowli limfocytów pobranych od osób w wieku 75-88 lat Cortagen rozluźniał zagęszczoną chromatynę i pobudzał aktywność genów rybosomalnych. [10]
- Hodowle komórek i tkanek
W hodowlach tkanek szczurów działanie badanych peptydów było swoiste tkankowo: Cortagen pobudzał rozwój fragmentów kory mózgowej. [9]
Dla dociekliwych: pełny przegląd naukowy z mechanizmami, szczegółami badań i bibliografią.
Wprowadzenie
Cortagen (AEDP) jest syntetycznym tetrapeptydem o sekwencji Ala-Glu-Asp-Pro, wywodzącym się z analizy aminokwasowej naturalnego preparatu peptydów kory mózgowej Cortexin. Związek ten należy do rodziny bioregulatorów tkankowych opracowanych przez zespół profesora Vladimira Khavinsona z Instytutu Bioregulacji i Gerontologii w Sankt Petersburgu, ośrodka, który od lat 80. XX wieku prowadzi przełomowe badania nad krótkimi peptydami biologicznie aktywnymi.
Teoria bioregulacji peptydowej Khavinsona opiera się na założeniu, że proces starzenia wiąże się z progresywnym obniżeniem syntezy tkankowo-specyficznych peptydów regulatorowych, co prowadzi do zaburzeń funkcjonalnych poszczególnych narządów. Cortagen, jako peptyd o specyficzności dla tkanki kory mózgowej, stanowi próbę korekcji tych nieprawidłowości na poziomie epigenetycznym i transkrypcyjnym.
W przeciwieństwie do złożonego preparatu Cortexin (polipeptydowego hydrolizatu kory mózgowej używanego klinicznie w krajach byłego ZSRR) Cortagen jest prostym, chemicznie zdefiniowanym tetrapeptydem o znanej strukturze molekularnej i mechanizmach działania.
Kluczowe ustalenia
- Cortagen wykazuje selektywny tropizm tkankowy do kory mózgowej, stymulując wzrost eksplantów tego obszaru w hodowlach organotypowych przy jednoczesnym braku wpływu na inne tkanki
- Tetrapeptyd moduluje ekspresję genów w sercu myszy, wpływając na 234 klony (1,53% z analizowanych 15 247 transkryptów) reprezentujące 110 znanych genów
- W modelach zwierzęcych Cortagen przyspiesza regenerację nerwu kulszowego o 27% (wzrost aksonu) i 40% (przewodzenie nerwowe) po przecięciu i zespoleniu
- Peptyd wywiera działanie neuroprotekcyjne w modelu przewlekłej niedokrwienności mózgu, obniżając stres oksydacyjny i przywracając równowagę antyoksydacyjną
- Cortagen indukuje modyfikacje epigenetyczne chromatyny w limfocytach osób starszych, reaktywując geny wyciszone przez kondensację heterochromatyny fakultatywnej
Mechanizm działania
Tkankowo-specyficzność i tropizm korowy
Fundamentalną cechą Cortagen jest jego selektywny tropizm do tkanki kory mózgowej. Khavinson i wsp. (2001) wykazali, że w hodowlach organotypowych Cortagen stymuluje wzrost eksplantów wyłącznie z kory mózgowej szczurów, nie wpływając na subkortykalne struktury mózgu, wątrobę czy grasicę. Ta specyficzność tkankowa stanowi podstawę koncepcji „cytomedyn", peptydów otrzymywanych z określonych organów i wykazujących aktywność regulatorową wobec tkanek, z których zostały izolowane.
Mechanizm tej selektywności nie jest w pełni wyjaśniony, ale prawdopodobnie związany jest ze specyficznymi receptorami lub miejscami wiązania obecnymi na komórkach kory mózgowej. Struktura Ala-Glu-Asp-Pro może imitować sekwencje sygnałowe naturalnych peptydów regulatorowych tej tkanki.
Modulacja ekspresji genów na poziomie transkryptomicznym
Przełomowe badania Anisimova i wsp. (2004) z wykorzystaniem microarray DNA ujawniły, że Cortagen wywiera znaczący wpływ na profil ekspresji genów. W sercu myszy otrzymujących Cortagen przez 5 kolejnych dni zidentyfikowano 234 klony wykazujące istotne zmiany ekspresji, reprezentujące 110 genów z różnych kategorii funkcjonalnych.
Maksymalna regulacja w górę wynosiła +5,42-krotności, podczas gdy regulacja w dół osiągała -2,86-krotności kontroli. Co istotne, porównanie z innymi bioregulatorami (Vilon, Epitalon) oraz melatoniną ujawniło zarówno wspólne, jak i specyficzne dla Cortagen wzorce wpływu na ekspresję genów.
Epigenetyczne modyfikacje chromatyny
Kluczowym mechanizmem działania Cortagen jest jego wpływ na architekturę chromatyny i dostępność genów. Badania Khavinsona i wsp. (2004) na limfocytach osób w wieku 75-88 lat wykazały, że Cortagen:
- Aktywuje geny rybosomalne: zwiększa aktywność NOR (nucleolar organizing regions) w chromosomach akrocentrycznych
- Dekondensuje heterochromatynę fakultatywną: odwraca związane z wiekiem zwiększenie kondensacji chromatyny, uwalniając geny wyciszone przez starzenie
- Nie wpływa na heterochromatynę strukturalną: zachowuje stabilność pericentromerycznej chromatyny C, co wskazuje na selektywność oddziaływań
Ten mechanizm dekondensacji heterochromatyny (dezheterochromatynizacja) stanowi molekularną podstawę działania przeciwstarzeniowego peptydów Khavinsona. W procesie starzenia następuje progresywna kondensacja regionów euchromatynowych, co prowadzi do inaktywacji wielu poprzednio aktywnych genów.
Wpływ na homeostazę redoks i neuroprotekcja
Zarubina i Shabanov (2011) w badaniach na szczurach z przewlekłą niedokrwiennością mózgu wykazali, że Cortagen:
- Hamuje nadmierną aktywację peroksydacji lipidów w tkance mózgowej
- Przywraca równowagę między procesami oksydacyjnymi a obronnymi mechanizmami antyoksydacyjnymi
- Przyspiesza powrót zaburzonych wzorców zachowania indywidualnego u zwierząt o różnej oporności na hipoksję
Efekt neuroprotekcyjny jest prawdopodobnie związany z regulacją ekspresji genów kodujących białka ochronne, enzymy antyoksydacyjne i czynniki wzrostu neurotropowe.
Przegląd badań przedklinicznych
Regeneracja nerwów obwodowych
Podstawowe badania nad neuroprotekcyjną aktywnością Cortagen prowadzili Turchaninova i wsp. (2000). W modelu przecięcia nerwu kulszowego u szczurów wykazano, że podawanie 10 μg/kg Cortagen domięśniowo przez 10 dni po zabiegu:
- Zwiększyło tempo wzrostu regenerujących włókien nerwowych o 27%
- Podwyższyło prędkość przewodzenia nerwowego o 40%
- Skróciło czas potrzebny do przywrócenia funkcji motorycznych
Kolosova i wsp. (2002) w kolejnych badaniach potwierdzili opóźniony efekt Cortagen na przywracanie funkcji uszkodzonego nerwu, wskazując na długotrwałe mechanizmy regeneracyjne uruchamiane przez peptyd.
Modele niedokrwienia mózgu
W badaniach Zarubiny i Shabanova (2011) Cortagen wykazał działanie korygujące w modelach przewlekłej niedokrwienności mózgu:
| Parametr | Kontrola (placebo) | Cortagen | Cortexin |
|---|---|---|---|
| Zaburzenia zachowania | Nasilone | Zmniejszone | Zmniejszone |
| Peroksydacja lipidów | Zwiększona | Znormalizowana | Znormalizowana |
| Aktywność antyoksydacyjna | Obniżona | Przywrócona | Przywrócona |
| Czas regeneracji | Przedłużony | Skrócony | Skrócony |
Zarówno Cortagen jak i jego prekursor Cortexin wykazały porównywalną skuteczność w przywracaniu zaburzonych funkcji poznawczych i motorycznych.
Hodowle organotypowe i cytospecyficzność
Fundamentalne badania nad specyficznością tkankową przeprowadzili Khavinson i wsp. (2002) wykorzystując hodowle organotypowe tkanek szczurów różnego wieku. Wykazano, że:
- Cortagen stymuluje wyłącznie eksplanty kory mózgowej: nie wykazując aktywności wobec struktur podkorowych, wątroby czy grasicy
- Efekt jest niezależny od wieku: peptyd pozostaje aktywny w tkankach młodych i starych zwierząt
- Specyficzność jest dwukierunkowa: peptydy z innych tkanek (Epithalon, Livagen, Vilon) nie wpływają na wzrost eksplantów kory mózgowej
Ta tkankowo-specyficzność stanowi podstawę koncepcji bioregulacji organotropowej i uzasadnia stosowanie Cortagen w zaburzeniach funkcji kory mózgowej.
Dane kliniczne
Zastosowanie kliniczne Cortagen u ludzi
Chociaż bezpośrednie badania kliniczne z Cortagenem nie zostały opublikowane w międzynarodowych czasopismach, Anisimov i wsp. (2004) odnotowują, że u pacjentów z urazami nerwów obwodowych Cortagen wykazywał „wyraźny efekt terapeutyczny w strukturalnej i funkcjonalnej regeneracji pourazowej tkanki nerwowej obwodowej".
Dodatkowo obserwowano pozytywne efekty na parametry sercowo-naczyniowe i mózgowo-naczyniowe, co skłoniło autorów do przeprowadzenia badań transkryptomicznych w tkance serca, ujawniających wpływ peptydu na ekspresję genów związanych z funkcją układu krążenia.
Korelacje z Cortexin: dane z praktyki klinicznej
Cortexin, polipeptydowy kompleks będący prekursorem Cortagen, jest zarejestrowanym lekiem w Federacji Rosyjskiej od 1999 roku. Preparat jest stosowany w następujących wskazaniach:
- Udar niedokrwienny mózgu: wspomaganie neuroprotekcji w fazie ostrej
- Urazowe uszkodzenia mózgu: przyspieszenie regeneracji funkcji neurologicznych
- Encefalopatia: poprawa funkcji poznawczych w zmianach naczyniowych
- Zaburzenia neurokognitywne: wsparcie w zespołach otępiennych
Cochrane Review z 2023 roku (Ziganshina i wsp.) obejmujący również jedno badanie z Cortexin (272 pacjentów) w udarze ostrym nie wykazał istotnego wpływu na śmiertelność ogólną, jednak odnotowano potencjalną korzyść w zakresie działań niepożądanych w porównaniu z Cerebrolysin.
Powiązanie z Cortexin
Od preparatu naturalnego do syntetycznego analogu
Cortexin stanowi naturalny prototyp Cortagen, jest polipeptydowym hydrolizatem otrzymywanym z kory mózgowej cieląt, zawierającym mieszaninę peptydów o różnej długości (2-25 aminokwasów) wraz z aminokwasami, witaminami i mikroelementami. Analiza aminokwasowa Cortexin prowadzona przez zespół Khavinsona ujawniła przewagę sekwencji Ala-Glu-Asp-Pro, co stało się podstawą syntezy Cortagen.
Porównanie mechanizmów działania
| Aspekt | Cortexin | Cortagen |
|---|---|---|
| Skład | Polipeptydowy hydrolizat | Syntetyczny tetrapeptyd |
| Mechanizm | Wielotorowy (złożoność składu) | Ukierunkowany (epigenetyka) |
| Rozpuszczalność | Ograniczona | Dobra w wodzie |
| Stabilność | Wymaga przechowywania w lodówce | Stabilny w temperaturze pokojowej |
| Standardyzacja | Naturalna wariacja między seriami | Jednolita struktura chemiczna |
Cortexin wykazuje właściwości neuroprotekcyjne poprzez inhibicję kaspazy-8 mózgowej (Yakovlev i wsp., 2017), podczas gdy Cortagen działa głównie na poziomie epigenetycznej regulacji ekspresji genów.
Status regulacyjny
Podczas gdy Cortexin jest zarejestrowanym lekiem w Rosji (RU: ЛП-001428), Cortagen nie posiada rejestracji farmaceutycznej w żadnym kraju. Peptyd jest dostępny jako substancja badawcza i w preparatach suplementowych o nieokreślonym statusie regulacyjnym.
Dawkowanie
Dawkowanie raportowane przez użytkowników
Opisy własnego stosowania Cortagenu z podaną dawką znaleźliśmy u 6 użytkowników Reddita (r/Peptides, r/Biohackers, r/visualsnow, r/tinnitus, r/Cerebrolysin, 2023–2026); każdą osobę liczymy raz. Cztery osoby podawały go w zastrzykach, dwie nie napisały, jaką drogą. W badaniach na ludziach nie podano dawek tego peptydu, więc wszystkie wartości w tabeli pochodzą z tych relacji.
| Parametr | Najczęściej raportowane | Zakres |
|---|---|---|
| Dawka na podanie | 1 mg (3 z 6 osób) | 0,5–1 mg (4 z 6 osób); pozostałe dwie osoby: 4 mg i 4–6 mg na dobę |
| Częstotliwość | Codziennie (4 z 6 osób) | 2× dziennie (1 osoba), 4–5 dni w tygodniu (1 osoba) |
| Okres stosowania | Podały go 4 z 6 osób | 1–3 tygodnie (3 z 4 osób); najkrócej 5 dni |
Jedna osoba podawała Cortagen w jednym zastrzyku z czterema innymi peptydami, po 1 mg każdego. Jedna osoba opisała też własny aerozol do nosa (40 µg Cortagenu na psik); nie ujęliśmy jej w tabeli.
To relacje użytkowników, a nie zalecenie ani dawka zbadana klinicznie.
Profil bezpieczeństwa
Dane toksykologiczne z badań przedklinicznych
W badaniach przedklinicznych Cortagen wykazywał korzystny profil bezpieczeństwa:
- Brak toksyczności ostrej: nie obserwowano działań toksycznych w dawkach wielokrotnie przekraczających zakres terapeutyczny
- Brak działań niepożądanych hematologicznych: parametry morfologii krwi pozostawały w normie przy przewlekłym podawaniu
- Dobra tolerancja miejscowa: brak podrażnień w miejscu iniekcji domięśniowej
Działania niepożądane w badaniach
W dostępnej literaturze nie opisano istotnych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem Cortagen. Kazakova i wsp. (2002) odnotowali, że spośród badanych peptydów bioregulacyjnych (Vilon, Epithalon, Cortagen), Cortagen wywoływał najmniej nasilone efekty immunomodulacyjne na poziomie syntezy IL-2 mRNA w splenocytach, co może wskazywać na łagodniejszy profil działania.
Dodatkowe aspekty bezpieczeństwa
- Profil bezpieczeństwa oparty na danych przedklinicznych oraz obserwacjach klinicznych wskazuje na dobrą tolerancję
- Nieznane interakcje: brak danych o potencjalnych interakcjach z innymi lekami
- Populacje szczególne: brak informacji o bezpieczeństwie w ciąży, karmieniu i u dzieci
Podsumowanie
Cortagen (AEDP) stanowi przykład racjonalnego podejścia do projektowania bioregulatorów peptydowych opartego na analizie składu naturalnych preparatów tkankowych. Jako syntetyczny tetrapeptyd o specyficzności dla kory mózgowej, wykazuje obiecującą aktywność neuroprotekcyjną w modelach przedklinicznych, działając głównie poprzez epigenetyczną modulację ekspresji genów i reaktywację chromatyny wyciszonej przez starzenie.
Kluczowe mechanizmy obejmują stymulację wzrostu eksplantów kory mózgowej, przyspieszone gojenie nerwów obwodowych, neuroprotekcję w niedokrwieniu mózgu oraz dekondensację heterochromatyny fakultatywnej w limfocytach osób starszych. Szczególnie istotne jest selektywne oddziaływanie na regiony euchromatynowe bez wpływu na chromatynę strukturalną, co wskazuje na precyzyjny mechanizm regulacji epigenetycznej.
Pomimo obiecujących danych przedklinicznych, rozwój kliniczny Cortagen pozostaje ograniczony. W przeciwieństwie do Cortexin (jego polipeptydowego prekursora zarejestrowanego jako lek w krajach dawnego bloku wschodniego) Cortagen nie przeszedł formalnych badań klinicznych wymaganych do rejestracji farmaceutycznej. Dalsze badania nad tym tetrapeptydem wymagałyby kontrolowanych prób klinicznych z oceną skuteczności w specyficznych wskazaniach neurologicznych oraz szczegółowej analizy profilu bezpieczeństwa u ludzi.
Cortagen reprezentuje interesujące podejście do neuroprotekcji w erze medycyny precyzyjnej, gdzie krótkie peptydy o zdefiniowanym mechanizmie mogą oferować bardziej ukierunkowane terapie niż złożone preparaty naturalne o wieloskładnikowym działaniu.
Bibliografia
- Khavinson VK. Tissue-specific effects of peptides. Bull Exp Biol Med. 2001;132(2):807-808. DOI: 10.1023/a:1013058701974
- Anisimov SV, Khavinson VKh, Anisimov VN. Elucidation of the effect of brain cortex tetrapeptide Cortagen on gene expression in mouse heart by microarray. Neuro Endocrinol Lett. 2004;25(1-2):87-93. PMID: 15159690
- Turchaninova LN, Kolosova LI, Malinin VV, et al. Effect of tetrapeptide cortagen on regeneration of sciatic nerve. Bull Exp Biol Med. 2000;130(12):1172-1174. PMID: 11276314
- Khavinson VKh, Lezhava TA, Malinin VV. Effects of short peptides on lymphocyte chromatin in senile subjects. Bull Exp Biol Med. 2004;137(1):78-81. DOI: 10.1023/b:bebm.0000024393.40560.05
- Zarubina IV, Shabanov PD. Cortexin and cortagen as correcting agents in functional and metabolic disorders in the brain in chronic ischemia. Eksp Klin Farmakol. 2011;74(2):8-15. PMID: 21476278
- Kolosova LI, Moiseeva AB, Turchaninova LN, et al. The delayed effect of cortagen on the restoration of injured nerve function. Dokl Biol Sci. 2002;384:183-184. DOI: 10.1023/a:1016098302564
- Khavinson VKh, Rybakina EG, Malinin VV, et al. Effects of short peptides on thymocyte blast transformation and signal transduction along the sphingomyelin pathway. Bull Exp Biol Med. 2002;133(5):497-499. DOI: 10.1023/a:1019830308824
- Kazakova TB, Barabanova SV, Khavinson VKh, et al. In vitro effect of short peptides on expression of interleukin-2 gene in splenocytes. Bull Exp Biol Med. 2002;133(6):614-616. DOI: 10.1023/a:1020210615148
- Khavinson VKh, Malinin VV, Chalisova NI, Grigor'ev EI. Tissue-specific action of peptides in tissue culture of rats of various ages. Adv Gerontol. 2002;9:95-100. PMID: 12096446
- Lezhava T, Jokhadze T, Monaselidze J, et al. Epigenetic modification under the influence of peptide bioregulators on the "old" chromatin. Georgian Med News. 2023;(335):79-83. PMID: 37042594
- Rubinskii AV, Linkova NS, Chalisova NI, et al. Epigenetic regulation of adaptogenesis by pathology and aging. Adv Gerontol. 2021;34(1):10-17. PMID: 33993656
- Yakovlev AA, Lyzhin AA, Khaspekov LG, et al. Peptide drug cortexin inhibits brain caspase-8. Biomed Khim. 2017;63(1):27-31. DOI: 10.18097/PBMC20176301027
- Ziganshina LE, Abakumova T, Nurkhametova D, Ivanchenko K. Cerebrolysin for acute ischaemic stroke. Cochrane Database Syst Rev. 2023;10(10):CD007026. DOI: 10.1002/14651858.CD007026.pub7
- Khavinson VKh. Peptides and Ageing. Neuro Endocrinol Lett. 2002;23 Suppl 3:11-144. PMID: 12374906
- Kuznik BI, Davydov SO, Popravka ES, Lin'kova NS, Kozina LS, Khavinson VKh. Epigenetic Mechanisms of Peptide-Driven Regulation and Neuroprotective Protein FKBP1b. Mol Biol (Mosk). 2019;53(2):339-348. PMID: 31099784. Wersja angielska: Molecular Biology. 2019;53(2):299-307. DOI: 10.1134/S0026893319020092
Najczęstsze pytania
Czym Cortagen różni się od Cortexinu?
Cortexin to mieszanina wielu peptydów pozyskiwanych z kory mózgowej zwierząt. Cortagen jest jedną, syntetyczną cząsteczką z czterech aminokwasów, o dokładnie znanej budowie. W modelu przewlekłego niedokrwienia mózgu u szczurów oba preparaty działały podobnie.
Czy Cortagen wpływa na kortyzol albo nadnercza?
Nie ma badań, które by to pokazywały. Taka informacja krąży w internecie prawdopodobnie przez skojarzenie nazwy z korą nadnerczy. Cortagen wywodzi się z peptydów kory mózgowej i w tym kierunku był badany: regeneracja nerwów, ochrona mózgu przy niedokrwieniu, aktywność genów.
Czy Cortagen badano u ludzi?
Tak, choć większość danych liczbowych pochodzi z badań na zwierzętach. U pacjentów po urazach nerwów obwodowych opisano wyraźną poprawę odbudowy nerwu, a w hodowlach komórek krwi osób w wieku 75-88 lat Cortagen przywracał aktywność części genów wyciszonych z wiekiem.
Jak szybko pojawiały się efekty w badaniach?
W badaniu nad regeneracją nerwu kulszowego szczury otrzymywały Cortagen przez 10 dni po zabiegu i w tym czasie odnotowano szybszy wzrost włókien oraz lepsze przewodzenie. Kolejna praca tego samego zespołu dotyczy efektu odroczonego, czyli wpływu Cortagenu na powrót funkcji nerwu w dłuższym czasie po urazie.
Czy Cortagen to jeden z peptydów Khavinsona?
Tak. Należy do tej samej rodziny co Epitalon, Vilon i Livagen. Są to krótkie peptydy opracowane w Instytucie Bioregulacji i Gerontologii w Sankt Petersburgu, a każdy z nich jest przypisany do innej tkanki. Cortagen odpowiada korze mózgowej.
Co wiadomo o bezpieczeństwie?
W opublikowanych badaniach nie opisano istotnych działań niepożądanych, a w porównaniu z Vilonem i Epitalonem Cortagen najsłabiej pobudzał komórki odpornościowe. Nie ma danych o stosowaniu w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci.